De verhalen
De verhalen

Al 50 jaar bestaat er in Deventer een orkest dat Andre Rieu in de schaduw laat staan. Dertig amateurmuzikanten van zekere leeftijd spelen de sterren van de hemel in het Salonorkest Deventer. Wie en wat is dat Salonorkest? Jan Jansen, Ida Lamme en Greet Voogel leggen het graag uit. ‘Ze zullen me echt moeten wegdragen uit dit orkest.’

Jan Jansen, Ida Lamme en Greet Voogel.

Het is halverwege de jaren zeventig als de salonmuziek opnieuw ontdekt wordt. Her en der in Nederland worden de eerste salonorkesten opgericht. Kleine groepen muzikanten die licht klassieke, vaak dansbare muziek spelen. Een strijkje, noemen ze het ook wel eens. Het zijn kleine groepen, ze moeten immers in een salon passen. Ook Andre Rieu start in die periode zijn, inmiddels lange, carrière in een salonorkest en hij is altijd dit soort muziek blijven spelen.

Gekluisterd aan de radio waarop steeds meer salonmuziek te horen was, werd een groepje van ongeveer vijf ouderen in Deventer wel heel enthousiast van deze leuke muziek. Zij besluiten ook in onze stad een salonorkest op te richten. De leden zijn allemaal op leeftijd en noemen het orkest Het Bejaardenorkest. Op 1 november 1976 vond de eerste repetitie plaats en op 9 maart 1977 stonden de vijf bejaarden voor het eerst op het podium.

Ida kocht een klarinet en begon les te nemen. Twee jaar later blaast ze haar partij mee in het Salonorkest.

Nu, 50 jaar later, spreek ik met Ida Lamme, Greet Voogel en Jan Jansen, klarinettist en altsaxofonisten in het Salonorkest Deventer, de huidige naam van Het Bejaardenorkest van toen. Die naam veranderde in de zeventiger jaren al snel in Abraham Gezien, lange tijd en nog steeds een begrip in Deventer. Maar nu in het orkest de vrouwen in de meerderheid zijn, sloot deze naam niet meer aan. Zijn ze nog wel bejaard? Jazeker de gemiddelde leeftijd van de 30 orkestleden ligt net boven de 75 jaar.

Jan, de oudste van de drie en geboren en getogen in Deventer, wist van jongs af aan dat hij ooit lid zou worden van dit orkest. Al vanaf zijn zesde speelt Jan verschillende instrumenten. Zijn vader was lid van Abraham Gezien en het leek Jan al lange tijd fantastisch om daar ook te spelen, maar ja, hij was te jong en je moet toch minimaal 50 jaar zijn om bij het orkest te mogen. ‘Op het moment dat ik met de VUT ging, heb ik mijn kans gegrepen en werd lid,’ zegt Jan met glimmende ogen. ‘Het is het mooiste wat er is, samen muziek maken. Ze zullen me echt moeten wegdragen uit dit orkest,’ zegt hij lachend.

Greet begon haar muziekcarrière op jonge leeftijd bij de fanfare in Friesland. In 1964 verhuisde ze naar Deventer en hoorde ze, via een kennis, Abraham Gezien spelen. Jan wist van jongs af aan dat hij ooit lid zou worden van dit orkest.

Greet begon haar muziekcarrière op jonge leeftijd bij de fanfare in Friesland. In 1964 verhuisde ze naar Deventer en hoorde ze, via een kennis, Abraham Gezien spelen. ‘Als ik 50 ben, dan zou ik daar wel bij willen,’ dacht ze. Dat lukte, inmiddels speelt ze zo’n 20 jaar bij het orkest. Het brede repertoire dat bestaat uit licht klassieke muziek van Strauss tot heden­daagse liedjes en musical­melodieën vindt ze fantastisch.

‘Het is zo leuk en de sfeer is zo goed,’ zegt Greet die op het puntje van haar stoel gaat zitten. ‘Het samen spelen op de donderdagochtend is voor mij echt een hoogtepunt van de week.’

‘Kan jullie dirigent jullie en beetje in toom houden?’, vraag ik.  ‘Nou’, zegt Greet, ‘het is soms wel heel gezellig en dan beginnen we onmiddellijk allemaal te kletsen na een nummer. Dan moet onze dirigent, Hildo Flierman, ons regelmatig tot de orde roepen. We zijn natuurlijk wel kletsmajoors op onze leeftijd en het is gewoon echt gezellig!’

Om bij het orkest te mogen hoef je geen prof te zijn, maar noten lezen en je instrument beheersen is wel nodig. Spelen doen ze op goed amateurniveau. Ida zong lange tijd in het operettekoor van Deventer en maakte kennis met het orkest tijdens een gezamenlijk optreden. Wat een leuk orkest, dacht zij, maar ja, ik speel geen instrument, dat is niet handig. Haar pensionering kwam dichterbij en de gedachte aan het Salonorkest liet haar niet los. Wat nu als ik gewoon een instrument ga leren? Ambitieus als ze is, kocht Ida een klarinet en begon les te nemen. Twee jaar later blaast ze haar partij mee in het Salonorkest. ‘Ik was nog niet binnen of ik zat ook in het bestuur,’ zegt Ida enthousiast. ‘Helemaal mijn club en helemaal mijn muziek.’

De gemiddelde leeftijd van de 30 orkestleden ligt net boven de 75 jaar.

‘In de eerste jaren van het orkest traden ze wel 50 keer per jaar op,’ zegt Jan. ‘Niet alleen in Deventer, maar ze maakten zelfs reisjes naar het buitenland.’ De afgelopen tien jaar speelde het orkest met regelmaat in verzorgingshuizen in Deventer. Ouderen voor ouderen, zeg maar. Groote Voorster, Ludgerus, Humanitas, Corèl; allemaal plekken in Deventer waar mensen genoten van hun muziek.  ‘Ik heb weleens meegemaakt dat er iemand in een rolstoel binnenkwam en dansend weer weg ging en zijn rolstoel vergat! Wat muziek al niet kan doen,’ zegt Jan.

‘Voor de zomer traden we op in de muziekkoepel op de Worp,’ zegt Greet, ‘zo leuk en zo’n leuke plek. We pasten daar precies in. We speelden een breed scala aan muziek. Van de jaren ‘20 tot muziek uit theater, musical en film. Je ziet dan mensen genieten.’

‘Het is zo’n mooie hobby, we zouden het iedereen gunnen om dit te mogen doen,’ vult Ida aan. ‘Het is dramatisch dat muziekscholen zijn verdwenen en er nauwelijks meer muziekonderwijs is.’

Ik heb nog een brandende vraag aan de orkestleden. Met zoveel oudere leden valt er natuurlijk regelmatig iemand weg. Hoe is dat in het orkest? ‘Nou,’ zegt Jan, ‘de meeste mensen gaan door tot het echt niet meer kan. Dat heb je nu eenmaal met muziek, het is te leuk en je gaat door tot je er letterlijk bij neervalt.’

Het orkest heeft een breed repertoire dat bestaat uit licht klassieke muziek van Strauss tot heden­daagse liedjes en musical­melodieën.

‘Maar soms moet je als bestuur wel ingrijpen,’ zegt Ida, ‘dan wil iemand graag blijven, maar dan gaat het echt niet meer. Dat is wel heel dubbel, je wilt mensen er natuurlijk zo lang mogelijk bij betrokken houden, omdat het zoveel plezier geeft. Maar als het echt niet meer gaat, grijpen we wel in. En soms valt iemand ineens uit of iemand besluit te stoppen om wat voor reden dan ook, dat hoort erbij. Als we weer versterking nodig hebben, gaan we op zoek naar nieuwe leden. Zo blijft het orkest vernieuwen. Op dit moment zoeken we nog een hoboïst en een violist en een hoornist en cellist kunnen we wel ook gebruiken.’

Als ik vraag naar de toekomst van het orkest dan zeggen ze in koor: ‘O, de volgende 50 jaar halen we ook nog wel hoor, daar zijn we helemaal niet bang voor!’

Trouwens, ze passen natuurlijk al lang niet meer in een salon met hun dertig leden, maar spelen kunnen ze nog als de beste en dus zoeken ze soms een veel grotere zaal. ‘Op 1 november 2026 geeft het orkest een groot concert GOUD in de grote zaal van de Deventer Schouwburg,’ zegt Ida. ‘Dat wordt echt een muziekspektakel. Een middag vol mooie muziek met een koor, een dansgroep en Ammar, een echte Deventer zanger erbij. We vinden het ook spannend maar het gaat helemaal lukken. Kom kijken en luisteren!’

 

Ben je nieuwsgierig en wil je alvast iets horen van het Salonorkest Deventer dat Abraham gezien heeft? Beluister dit korte audiofragment van de repetitie van het orkest voor het optreden van 1 november 2026:

 

 

Fotografie: Viorica Cernica

 

 

 

 

 

De twee bronzen beelden, gemaakt door Titus Leeser, stonden jarenlang voor de ingang van Alexander Hegius Gymnasium aan de Nieuwe Markt in Deventer. Maar de beelden raakten op drift. Na een tijdelijk verblijf op landgoed Kleine Noordijk in Wilp keren de beelden in september 2026 terug naar hun oorspronkelijke plek aan de Nieuwe Markt.

Saskia de Kroes, Derk Bunschoten en Renske Achterkamp zaten op het Alexander Hegius Gymnasium toen de beelden van Titus Leeser hier de ingang sierden. Samen met Petra Baars van verhalenteam #DeventerVerhalen halen ze herinneringen op, aan de beelden en hun schooltijd:

 

 

 

 

 

 

 

 

Manja Pach en haar partner Frits Grimmelikhuizen zijn oprichters van het Etty Hillesum Centrum, dat is gevestigd in de voormalige eerste synagoge van de stad. Ook hebben ze zich beijverd om de tweede synagoge in de Golstraat een passende functie te geven als monument. Zowel Manja als Frits weet veel over de synagogen die er in Deventer geweest zijn. ‘Deventer is vol herinneringen aan het Joodse leven.’

Manja: ‘In 1796, na de komst van Napoleon, kregen de Joden burgerrechten. En toen mochten de Joden zich ook binnen de stadsmuren van Deventer vestigen. Ze hebben een huis en erf in de Roggestraat gekocht en daar in 1798 de eerste synagoge gebouwd. Die heeft dienst gedaan tot 1892, bijna 100 jaar.’

Frits Grimmelikhuizen en Manja Pach

Frits: ‘Er was nog een periode van onderlinge twisten en een afscheiding van de nieuwe Israëlische gemeente in 1869. Die hadden een synagoge op de hoek van de Gibsonstraat en Graaf van Burenstraat. In 1883 vond een hereniging van beide gemeentes plaats. Inmiddels was de (verenigde) gemeente zo groot geworden dat de synagoge in de Roggestraat te klein was om met alle leden de diensten bij te wonen. Besloten werd tot aankoop van het terrein aan de Golstraat. Stadsarchitect Jan Anthony Mulock Houwer maakte het ontwerp voor een grotere synagoge, die hier moest komen.’

Manja: ‘Ten tijde van de bouw van de grote synagoge, in 1892, woonden er zo’n 500 Joden in Deventer en die waren allemaal lid van de joodse Gemeente. Veel winkeliers, maar ook veel arme mensen, van alles. Ze hadden genoeg geld om die grote synagoge te bouwen. Het is een gebouw in Moorse stijl, geïnspireerd op de synagoge in Florence. In de top zie je de Tafelen der Wet, de tien geboden, en daaronder de davidsster in glas-in-lood. Binnen is er de vrouwengalerij. In een traditionele joodse gemeente zitten de vrouwen apart, vaak boven en achter een hek. Je ziet het ook nog aan die prachtige kroonluchter. Die is niet zo heel lang geleden nog hersteld. Het orgel was er niet. Het is een neporgel, achter de pijpen zijn gebrandschilderde ramen die de stammen van Israël uitbeelden.’

Frits en Manja uitkijkend op de kroonluchter en het orgel.

Frits: ‘De synagoge heeft gefunctioneerd tot in 1941. In juli 1941 heeft een stelletje NSB-ers de hele boel kort-en-klein geslagen. Daarna hebben er nog mensen tijdelijk ondergedoken gezeten. Bij de Sallandse bank in de Hofstraat zijn tijdens de oorlog de kostbare spullen van de joodse gemeenschap verstopt, o.a. de Thora-rollen. In 1947 is het gebouw gerestaureerd en weer ingewijd, maar bleek toch te groot voor de gedecimeerde gemeenschap. In 1952 is het aan de christelijke gereformeerde kerk verkocht. Die had een fotoreportage van de vernielingen door de NSB-ers aan de wand hangen. Dat vond ik een mooi gebaar zodat we weten waar we zijn en wat hier gebeurd is.’

Manja: ‘Van 1954 tot 1984 is er nog een tijdje een kleinere synagoge geweest in de Lange Bisschopstraat. Boven de deur daar zie je nog een snijraam met daarin een davidster. Daarbinnen was een monument geplaatst voor de 400 omgekomen Joden uit Deventer. Dat is naar het oude stadhuis gegaan. Scholen leggen er bloemen tijdens de 4 mei-herdenking.’

Manja: ‘De brieven van Etty hebben veel indruk op me gemaakt.’

Frits: ‘De voormalige eerste synagoge in de Roggestraat werd een school waar de kinderen les kregen, Hebreeuws en elementaire kennis over het Jodendom. Dat gebeurde op zaterdag tijdens de diensten, terwijl hun ouders in de synagoge om de hoek zaten. Na de oorlog is ook dit gebouw verkocht en voor verschillende doeleinden gebruikt. Vanaf 1979 is het een tijd een filmhuis geweest.’

Manja: ‘Toen we in 1994 begonnen met het Etty Hillesum Centrum moest er van alles aan gebeuren. De afdeling monumentenzorg was niet echt geïnteresseerd, omdat er niks origineels meer aan was. Er was destijds van alles aan vertimmerd, om het filmhuis te maken. De ramen waren dichtgemetseld.’

Frits: ‘Wat nog wel aan het schooltje herinnert zijn de drie deuren van de WC-tjes. Maar die waren betengeld, dus je kon niet zien wat daarachter zat. Toen de betengeling er af ging kwamen die deurtjes tevoorschijn. Opeens waren ze bij Monumentenzorg heel enthousiast, want die waren origineel. Dus die moesten gekoesterd.’

Frits: ‘Wat nog wel aan het schooltje herinnert zijn de drie deuren van de WC-tjes.’

Manja: ‘Het filmhuis is er in 1994 uit gegaan en het pand werd verkocht aan een projectontwikkelaar. We hadden het idee om er het Etty Hillesum Centrum van te maken. Wat de projectontwikkelaar vroeg aan prijs konden wij niet opbrengen. Toen heb ik gevraagd wat hij ervoor moest hebben, als wij het een half jaar zouden huren. Dat konden we opbrengen. Mede dankzij een schenking van mijn vader. Hij had Etty nog gekend in Westerbork. Wij hebben het gehuurd. Het bleek zeer succesvol. De NV Bergkwartier heeft het gekocht, omdat het potentie had.’

‘Voorafgaand aan de plannen voor het Etty Hillesum Centrum, had ik me ingezet om een herinneringscentrum in Westerbork. Destijds, in 1971, zei mijn vader tegen mij: als je wilt weten hoe het in Westerbork was, moet je de brieven van Etty Hillesum lezen. Die brieven waren tijdens de oorlog illegaal verschenen en later herdrukt. Het dagboek was in 1971 nog lang niet uitgegeven. De brieven heb ik meteen gelezen. Dat heeft veel indruk op me gemaakt. De illegale herdruk lag toen bij de Slegte, voor een gulden vijfentwintig. Daar heb ik een hele stapel van gekocht. Dus dat was mijn eerste kennismaking met Etty. Toen ik in 1986 hier in Deventer terechtkwam bleek dat hier in Etty Hillesum monument was en begreep ik dat ze een Deventer geschiedenis had. Toen kwam dat dus allemaal weer samen, heel bijzonder was dat.’

Frits: ‘Deventer is vol herinneringen aan het joodse leven als je maar weet hoe je ze moet duiden.’

‘Loed Loosen S.J., een pater die in Deventer gespreksgroepen leidde over Etty ’s geschriften, kwam in 1993 met de vraag of we nog iets gingen doen aan haar 50ste sterfdag? We hebben we een werkgroepje gevormd met een paar mensen. Binnen de kortste keren hadden we een programma van een week. Het thema was Joods leven in Deventer. Die week was een groot succes. Er was heel veel belangstelling voor. Dat ging vooraf aan het idee om een Etty Hillesum Centrum op te richten. Mijn gedachte achter het centrum, was dat je een gebouw met die geschiedenis een bestemming zou moeten kunnen geven die een relatie heeft met de geschiedenis en ook met het heden. We vonden de persoon van Etty daarvoor een heel geschikt iemand omdat zij en haar familie deel uitmaakten van de joodse geschiedenis in Deventer, om Etty Hillesum zelf en om aandacht te besteden aan voor vormen van discriminatie en geweld in het heden. En die doelstelling is er nog steeds.’

Frits: ‘Deventer is vol herinneringen aan het joodse leven als je maar weet hoe je ze moet duiden. Daarom is het belangrijk om ook het Etty Hillesum Centrum en de oude grote synagoge als monument te koesteren.’

Zowel het Etty Hillesum Centrum als de Grote Synagoge maken onderdeel uit van Open Monumentendag:

 

 

Fotografie: Viorica Cernica

 

 

 

 

 

 

 

Twee bronzen beelden, gemaakt door Titus Leeser, sierden jarenlang de ingang van het Alexander Hegius Gymnasium aan de Nieuwe Markt in Deventer. Maar de beelden raakten op drift en strandden in een kelder. Geschrokken van deze culturele misser bood Eibert de Ruiter het tweetal een tijdelijk thuis op landgoed Kleine Noordijk in Wilp. In september 2026 verhuizen de beelden terug naar Deventer. Ter ere van die terugkomst ging Anne Koot van verhalenteam #DeventerVerhalen in gesprek met Eibert de Ruiter:

 

 

Eibert de Ruiter: “Uit eerherstel voor de beelden en de beeldhouwer heb ik geprobeerd de kunstwerken een beter onderkomen te bieden."

Eibert de Ruiter: “Uit eerherstel voor de beelden en de beeldhouwer heb ik geprobeerd de kunstwerken een beter onderkomen te bieden.”

 

 

 

Gerard Gervedink Nijhuis kent de monumentale kerk van Bathmen al zijn hele leven. Hij is geboren en getogen Bathmenaar en woont nog in zijn ouderlijk huis, hemelsbreed een paar honderd meter van de kerk. Naast zijn academische loopbaan, inmiddels met pensioen, is hij zeer geïnteresseerd in geschiedenis en erelid van de Oudheidkundige Kring in Bathmen. ‘Ik herinner me de diensten nog, die ik bijwoonde als kind.’

Na in de eerste helft van de 13e eeuw te zijn gebouwd, werd de kerk door de bisschop van Utrecht geschonken aan de Grote of Lebuïnuskerk te Deventer. In eerste instantie was het een katholieke kerk die later veranderde in een protestantse kerk.

Gerard, hoe zou jij de kerk omschrijven?
‘Het is een echte dorpskerk, middenin het dorp en gelegen op een verhoging. De kerk is een mooie blikvanger als je in Bathmen rondloopt. Waarschijnlijk zijn het koor en de toren in hun huidige vorm gebouwd in de 15e eeuw. Uit deze tijd stammen ook de muurschilderingen in het koor. Het oorspronkelijke middenschip van de kerk was iets lager en smaller dan het koor. In 1870 is dit vervangen door het huidige middenschip met twee forse zijbeuken, zodat er een driebeukige kerk ontstond. Het orgel is in 1876 in gebruik genomen en nu dus 150 jaar oud. In 1976 zijn de ruimtes aan weerszijden van de toren compleet vernieuwd, waardoor de toren nu veel meer tot zijn recht komt. Onlosmakelijk met de kerk verbonden is de directe omgeving met bomen en struiken en grasveld zodat je echt naar de kerk toeloopt en de kerk ziet. Voor de kerk prijkt het kunstwerk ‘Rollende paarden’ en wie goed kijkt vindt in de eikenboom bij de toren het aansprekende beeldje van de dorpsdokter, ook bekend als de schrijver Belcampo (pseudoniem van Herman Pieter Schönfeld Wichers).

Wat weet je van de muurschilderingen?
‘De muurschilderingen zijn ontdekt in 1870 bij de verbouwing en werden de mooiste van Noord-Europa genoemd. De grootste afbeelding stelt de legende van de tienduizend martelaren voor. Tussen de ramen staan apostelen met teksten uit de tien geboden, die als een soort stripverhaal worden aangeboden aan de kerkgangers. In 1976 werd de kerk opnieuw gerestaureerd en daar ben ik bij geweest, bovenop een steiger achter de kansel. Restaurateur Haakma Wagenaar verwijderde kalklagen waarbij fragmenten van een muurschildering van het laatste Oordeel tevoorschijn kwamen. Fascinerend om mee te maken.’

Wat zijn jouw eerste jeugd herinneringen aan de kerk?
‘Mijn ouders waren kerkelijk dus als kind ging ik ook naar de kerk en de zondagsschool. Wat me het meest bijblijft waren de diensten en dan vooral die tijdens de kerstdagen. De kerk zat bomvol en als kind kreeg je dan van de kerk een cadeautje, meestal een boek of een bijbelse prent. Het was een vrijzinnige en zeker geen strenge kerk.’

Welke rol speelt de kerk in de gemeenschap van Bathmen?
‘De rol van de kerk als geloofsgebouw wordt wel minder, er zijn minder gelovigen. Er wordt vanuit de kerk nauwelijks nog getrouwd of gedoopt. Toch is de kerk nog steeds onlosmakelijk met het dorp verbonden als centraal middelpunt. Er sluiten veel kerken noodgedwongen hun deuren, omdat de exploitatiekosten te hoog worden en de kerkgemeenschappen te klein. Dus er moet ook naar andere invullingen gekeken worden. Zes studenten vanuit verschillende disciplines van Hogeschool Saxion hebben onderzocht hoe deze kerk ook op andere manieren gebruikt zou kunnen worden, zowel religieus als maatschappelijk. De uitkomsten van dit onderzoek zijn nog niet bekend gemaakt. Andere activiteiten in de kerk die nu al plaatsvinden zijn klassieke concerten en kunstexposities. Verder is er een stichting “Vrienden van het monument Dorpskerk Bathmen” die geld probeert te generen voor het behoud van de kerk. De subsidie is niet voldoende. Waar je in deze onrustige tijden ook aan zou kunnen denken, is dat de kerk met de diaconie weer een centraal punt in het dorp wordt. Voor allerlei soorten hulp: geestelijke hulp in algemene zin en ook breder maatschappelijk georiënteerd, zoals een noodsteunpunt. Misschien is dat wel waar de kerk uiteindelijk van grote meerwaarde kan zijn voor de hele gemeenschap Bathmen.’

Fotografie: Viorica Cernica

 

Benieuwd naar de dorpskerk van Bathmen? Deze is te bezichtigen tijdens Open Monumentendag 2026:

 

 

 

 

 

 

 

 

Als coördinator bij Kunstenlab geniet Josien in ’t Hof dagelijks van het monumentale pand, waarin de stichting is gevestigd. ‘Experimenteren hoort bij dit gebouw en dit gebied.’

In het huidige pand van Kunstenlab zat in de jaren dertig een hoeden- en pettenfabriek, H.J. Smit. Het pand werd in 1930/1931 gebouwd in opdracht van P.A.J. Smit. In 1950 werd er een woonhuis naast gebouwd waar dhr. Pol Smit ging wonen. Tenslotte kwam er in 1957 een gebouw bij van twee verdiepingen met beneden een kantine en boven het magazijn. Het bedrijf heette toen: H.J. Smit’s Confectie Industrie N.V. In 1972 sluit het bedrijf, omdat het niet kan concurreren met lagelonenlanden. In 1980 vestigt de Deventer uitgever van postzegelalbums DAVO zich in het pand. De ingang bevond zich aan MR. De Boerlaan 151. Het bedrijf verhuisde in 2004 naar de Hunneperkade en bestaat nog steeds. Hierna wordt het pand gebruikt als atelierruimte. Sinds 2014 is Kunstenlab er gevestigd. Josien in ’t Hof is sinds 25 jaar werkzaam bij de stichting Kunstenlab.

Josien in ’t Hof voor het monumentale pand van stichting Kunstenlab.

‘Mijn werk bestaat uit het organiseren van kunstprojecten en begeleiden van kunstenaars. Ik ben curator van de IJsselbiënnale, lid van het managementteam, organiseer tentoonstellingen, doe stagebegeleiding en houdt me bezig met de ‘tak’ educatie. We werken hier met negen mensen, voornamelijk parttimers. Wat het pand waarin we zitten bijzonder maakt, is de lichtinval door de sheddak daken. Dit was vroeger de productiehal voor de naaisters. Vooral kunstenaars die hier werken aan een expositie zijn enthousiast over de lichtinval.’

‘Vooral kunstenaars die hier werken aan een expositie zijn enthousiast over de lichtinval.’ (op foto: opening expo Zeger Reyers, mei 2024)

‘Wij zitten nu ruim 10 jaar in dit gebouw. Daarvoor zaten we in het AKZO-laboratorium onder aan de Wilhelmina brug. Ook zo’n monumentaal pand.  Vanwege een bezuinigingsronde van de gemeente Deventer in 2013 hadden wij destijds een financiële uitdaging op te lossen. Tegelijkertijd waren we gevraagd mee te denken over een huurder die zou passen op deze plek in het Havenkwartier. Geen idee meer wie het plan opperde om zelf hier te gaan zitten. We kenden het gebied al vanwege een door ons georganiseerde tentoonstelling (Define Yourself, Definition of Space) in leegstaande industriële panden. Voor ons zat kunstenaarsinitiatief ‘Willie’ hier bijna tien jaar. Dat was een organisatie die van 2005 tot 2014 hier culturele activiteiten organiseerde. We troffen een ‘uitgeleefd feestpand’ aan. Na een verbouwing betrokken wij het pand.’

In hetzelfde pand is ook de Kunstuitleen gehuisvest en worden ateliers verhuurd aan kunstenaars. Er is ook een ‘starteratelier’. Kunstenlab nodigt eens in de twee jaar academieverlaters uit om zich tijdelijk in het startersatelier te vestigen.

‘We schilderen soms de wanden, of zelfs de vloer omdat ‘die kleur’ dan beter past bij de expositie op dat moment.’

‘Het gedeelte aan de Mr. De Boerlaan is nu in gebruik als verzamelgebouw waar je een ruimte kunt huren als kunstenaar of cultureel bedrijf. We hebben er natuurlijk als fijne buren mee te maken, maar ook professioneel, want wij bemiddelen voor de gemeente om de ateliers die daar zijn te verhuren. De atelierbemiddeling is in eerste instantie gericht op beroepsmatig werkzame beeldende kunstenaars woonachtig in Deventer en omgeving. Als er onvoldoende geschikte kandidaten zijn, komen ook toegepaste kunstenaars en overige (niet beeldende) kunstenaars in aanmerking om te worden voorgedragen voor een vrijkomend atelier. We beoordelen de beroepsmatigheid aan de hand van het inschrijfformulier, met een puntensysteem. Het gaat dan om bijvoorbeeld opleiding, aantal exposities, etc. Vanwege een tekort aan atelier panden in Deventer is er eigenlijk altijd een wachtlijst voor de verhuur.’

‘Het is een fantastisch pand met veel mogelijkheden. Naast de mooie lichtinval is de ruimte ook op heel veel verschillende manieren in te richten. We schilderen soms de wanden, of zelfs de vloer omdat ‘die kleur’ dan beter past bij de expositie op dat moment. De ruimte waar de bar staat is onlangs op advies van kunstenaar Marije Vermeulen geschilderd. De wanden waren van baksteen en dat was erg ‘onrustig’. Nu is het ook gezelliger hier. We zijn niet bang voor verandering, als je maar niet aan de constructie van het gebouw komt kan er veel. De grote zaal is prachtig, en de donkere ruimte ook voor video-installaties.’

‘Wat ook leuk is aan het pand: de eerste steen van de fabriek is teruggevonden. Deze was in bezit van een nazaat van de familie Smit. Zij hebben deze steen ooit verwijderd, omdat ze bang waren dat het pand gesloopt zou worden. In overleg met Kunstenlab is deze steen in 2020 herplaats. Wel op een andere plek, maar toch bijzonder.’

‘In overleg met Kunstenlab is deze eerste steen in 2020 herplaats.’

‘Verder is het een fijn pand om in te werken, en een fijn pand voor kunstenaars. Een nadeel is misschien toch de zichtbaarheid van onze entree. Die is erg klein en mensen lopen er soms aan voorbij. Als je de schuifdeur openzet, bij sommige tentoonstellingen kan dat, heb je meteen meer bezoekers. Bij de huidige exposite ‘Apartment no. 8’ van Daria Khozhai kan dat natuurlijk niet. Alles is van papier gemaakt en dan zou het zo wegwaaien. Deze tentoonstelling is nog te zien tot en met 20 september 2026. Werkelijk de moeite waard om te gaan bekijken. Drawalogues is onze andere tentoonstelling op dit moment: de tekenaars werken tijdens de periode aan een grote tekening in onze Kunstenlabsteeg: die is altijd van buiten te bekijken! Net als het kleine architectonische werk van Daria, dat ook in de avond te zien is van buiten met een trapje naast onze voordeur.’

‘Dit pand blijft een te gekke, bijzondere plek.’

‘De geparkeerde auto’s voor de deur zijn niet zo mooi, maar aan de andere kant is het gratis parkeren handig. En als je het terrein nodig hebt voor een festival dan kan dat. Dus voorlopig nog maar zo laten. Het gebied is nog steeds in ontwikkeling. Het was een gebied met een ‘rafelrandje’ dat wordt steeds minder. Nu zitten er bedrijven en is er bewoning. Dat heeft soms wel een nadeel want grote luidruchtige evenementen kunnen eigenlijk niet meer. Maar het blijft een te gekke, bijzondere plek. Je bent er zo vanuit de stad. En we zitten aan het water. Experimenteren hoort bij dit gebied. Niemand kijkt daar vreemd van op. De huizen zijn ook experimenteel. Dat maakt de plek passend voor ons.’

Op www.kunstenlab.nl  kun je informatie vinden over de exposities en vele activiteiten die georganiseerd worden door het Kunstenlab.

Fotografie: Viorica Cernica

 

In de ruim 600 jaar oude kelder van Sociëteit de Hereeniging bevindt zich de oudste kegelbaan van Nederland. Kegelaar Hans de Witte daalt wekelijks af naar het fundament van de Hereeniging, waar de prachtige kegelbanen zijn gehuisvest. ‘Kegelen in de kelder is een festijn.’

Monumentendag 2026 geeft mij als interviewer de gelegenheid om ook de trap in Sociëteit de Hereeniging af te dalen, op weg naar de best bewaarde of misschien wel geheimgehouden kelder van de stad. Een kelder die twee kegelbanen rijk is, de oudste uit 1910. Ik loop achter Hans de trap af en dan weet ik het weer: ik was hier ooit op een Open Monumentendag en dat is als buitenstaander dan ook het enige moment dat je hier in de kelder binnengaat. Wat is het hier prachtig en bijzonder ook met al die schilderingen van Bokhorst, een fameuze Deventer schilder.

Hans de Witt daalt wekelijks af naar de kelder van de Hereeniging, waar de prachtige kegelbanen zijn gehuisvest.

Groene Bal
Hans de Witte komt hier wekelijks, zo blijkt. Hij kegelt iedere woensdagmiddag in teamverband en vertelt: ‘Er zijn hier zo’n acht kegelclubs ieder met een eigen identiteit. Ik kegel in de enige gemengde kegelclub bestaande uit mannen en vrouwen. Verder zijn er nog twee vrouwenclubs en de rest van de clubs bestaan uit mannen. Ieder ook met een eigen naam, wij zijn de “Groene Bal”.

‘Ik ben hier gekomen door enthousiaste verhalen van kennissen,’ zegt Hans. ‘Na mijn pensioneren in 2003 zijn we in Deventer gaan wonen en hadden zo doende ruimte in onze agenda’s voor tijdsbesteding en nieuwe contacten. Mijn vrouw en ik zijn toen beiden lid geworden van de Hereeniging, dat is wel een voorwaarde om te gaan kegelen of deel te nemen aan andere activiteiten hier. Verder zitten wij beiden op het zangkoor van de Hereeniging en doen mee met de Mahjong. Dat we hier na al die jaren nog actief zijn, zegt echt iets over de sfeer. Die is heel fijn en we voelen ons echt verbonden.’

Hans is een enthousiast kegelaar maar blijkt ook trots op het gebouw en alle herinneringen aan weleer. Hij geeft me een kopietje van de beschrijving van de historie van de Hereeniging. In het kort wisselen we wetenswaardigheden uit. ‘Het is al vaak beschreven, maar werkelijk heel bijzonder,’ zegt Hans.

Hans de Witte: ‘Er zijn hier zo’n acht kegelclubs ieder met een eigen identiteit en een eigen naam. Wij zijn de “Groene Bal”.

Van Stadswijnhuis tot Sociëteit
Het gebouw waar nu Sociëteit de Hereeniging is gehuisvest, is in 1837 gebouwd op de fundamenten van Stadswijnhuis “de Steerne”. Bijzonder om te weten is dat “De Steerne” in de middeleeuwen dé ontmoetingsplek van Deventer was. De kelders werden gebruikt als wijnopslag. Die kelders zelf, waar nu de kegelbanen zijn, zijn al meer dan 600 jaar oud. Het gebouw op deze kelders is na de verbouwing in aanvang gebruikt door het Atheneum Illustre van de stad. Nadat de school en haar studenten een ander onderkomen vonden, werd het gebouw in 1897 weer verbouwd. Vanaf die tijd wordt het gebruikt door Sociëteit de Hereeniging. In beginsel een plek waar industriëlen zakendeden en allengs gegroeid naar een actief en divers sociëteitsleven van ruim 500 leden.

Hans is een enthousiast kegelaar én trots op het gebouw.

Als we de oude kegelbaan nog weer eens bekijken zien we muren en pilaren rijkelijk gedecoreerd met taferelen vol dieren, wijnvaten met data en getallen, gedichtjes, bloemen, kegelende kabouters en zo meer. Hans ligt de data op de wijnvaten toe:  ‘De verbouw tot de Hereeniging kostte echt veel geld. De gulle gevers werden beloond met het schilderen van hun geboortedata op de wijnvaten. Een idee van de schilder Engelbartus Bokhorst.’

Kegelen is een sport
‘Kegelen is een sport, minder bekend dan bijvoorbeeld bowlen, maar een leuke sport. Voor ik hier ging kegelen heb ik het ooit gespeeld en dacht laat ik het weer eens proberen. Zo ben ik hier ruim 20 jaar later nog actief bij de “Groene Bal” en lid van de sociëteit. Alle kegelclubs hier hebben hun eigen naam en identiteit. Sommige clubs beginnen het seizoen met een uitje. Anderen combineren het hele jaar door het kegelen met uitjes en etentjes. Ieder kent zo zijn eigen gezelligheid. Twee keer per jaar zijn er onderlinge wedstrijden met als inzet de Tromp-Visser Trophee en het Zilveren Winterkoninkje. We kegelen dan twee keer op de oude baan en twee keer op de baan uit 1984, die toch weer anders gooit! Steeds weer een festijn. Aan de wand in de ‘nieuwe’ kelder hangen veel foto’s van de kegelclubs, de wedstrijden en activiteiten door de jaren heen. Een prachtig historisch overzicht.

 

Die kelders van Sociëteit de Hereeniging zijn meer dan 600 jaar oud.

Veerkrachtig erfgoed
Het thema van Open Monumentendag is dit jaar: Veerkrachtig erfgoed. Monumenten gaan al eeuwenlang mee en toch hebben zij ook te maken met ontwikkelingen en de roep om veerkracht. ‘Hoe is dat voor de Hereeniging?’, vraag ik Hans. Hans: ‘Tot 1996 was de Hereeniging een sociëteit voor uitsluitend mannen. Vanaf dat jaar zijn vrouwen ook welkom – nu alweer dertig jaar. Zo is de Hereeniging destijds met haar tijd meegegaan.’

Nu wordt er, met name door het bestuur, ook ingezet op verjonging en verbreding van deelnemers- en gebruikersgroepen. Er zijn steeds meer activiteiten. Het wordt ook opengesteld voor lezingen en bijeenkomsten en trekt zo meer publiek. Het is een prachtig en ook ruim gebouw met meer mogelijkheden. Een ideale locatie dat gebruikt wordt als trouwlocatie, voor bedrijfsuitjes, bruiloften etc… Het openhouden van een monument vraagt per slot van rekening ook om een gezonde balans op haar rekening. Wekelijks oefent het Bouwkundekoor hier sinds coronatijd, wat ik beaam als alt van dit 80-koppige koor.

‘Wij zijn zeker veerkrachtig – eigenlijk ouwe taaien.’

‘Hoe is dat voor de kegelclub, hoe veerkrachtig zijn jullie’, vraag ik. Hans: ‘Wij zijn zeker veerkrachtig – eigenlijk ouwe taaien.’ Hans vertelt me over de coronatijd. ‘De gemiddelde leeftijd van de deelnemers is 70 plus. Er zijn toen verschillende kegelaars heel erg ziek geworden en ook overleden. Het was echt verschrikkelijk. Als je het mij vraagt zijn wij heel veerkrachtig – ondanks dit afschuwelijke verlies van leden kennen wij inmiddels weer een fijn team. Sindsdien is de “Groene Bal” ook de enige gemengde club bestaande uit mannelijke en vrouwelijke deelnemers’.

Als ik de trap vanuit de kelder weer opklim, bedenk ik dat de Hereeniging van grote waarde is voor de stad. Een prachtig monumentaal gebouw op een dito locatie in het hart van de stad. Dank je wel Hans dat wij even mochten proeven van de sfeer en de mogelijkheden in de kelder van dit Deventer monument.

 

Fotografie: Viorica Cernica

 

Ook afdalen naar de kelder van Sociëteit de Hereeniging? Het monument is opgesteld op zaterdag 12 september, als onderdeel van Open Monumentendag 2026.

 

 

 

 

 

 

Na vier jaar bloed, zweet en tranen heeft Schalkhaar weer een dorpshuis. Johan Schintz en Annemarie Bouwman zijn nauw betrokken geweest bij de realisatie ervan en blikken terug. Aanvullend vertelt Geert van Haaren over de inzet van de bouwvrijwilligers bij de verbouwing. 

Sluiting kerk
De beoogde sluiting van de Nicolaaskerk in 2021 speelde een grote rol in de realisatie van het Dorpshuis Schalkhaar. Bouwman: ‘Gelukkig heb we dit plan kunnen keren. Wat zou dat wel niet hebben betekend voor de parochianen van de Nicolaaskerk’, herinnert Annemarie Bouwman zich nu nog. Schintz: ‘We zijn de strijd aangegaan met het bestuur van De Heilige Lebuïnus Parochie en eind 2021 werd het besluit teruggedraaid en bleef de Nicolaaskerk behouden voor Schalkhaar.’

Oprichting Stichting
Dit was ook de start van de projectgroep Dorpshuis Schalkhaar. Bouwman: ‘In de coronatijd werd duidelijk dat Schalkhaar een plek mistte om bij elkaar te komen. Met het verdwijnen van vier cafés en het voormalige dorpshuis Haarhuus was er geen ontmoetingsplek meer in Schalkhaar. ‘Meermalen is het Koetshuis genoemd als toekomstig dorpshuis. Toen de Nicolaaskerk bereid was dit gebouw af te staan, werd er snel overeenstemming bereikt over de verhuur van het Koetshuis.

De projectgroep werd ontbonden en daarvoor in de plaats werd de Stichting Dorpshuis Schalkhaar opgericht, wat op 11 maart 2024 notarieel werd beklonken. Martin Koot werd voorzitter. Geert van Haaren was bereid het secretariaat op zich te nemen en Saskia Huis in ‘t Veld werd de penningmeester.

‘En niet te vergeten Wilma Berenschot, die in 2025 overleed. We missen haar nog steeds’, kijkt Schintz bedroefd terug. ‘Samen met mij trad zij op als adviseur en aanjager van het stichtingsbestuur. Wilma werd na haar overlijden opgevolgd door Harry Huisman.’

Bouwplan
Voor de Stichting was het duidelijk dat het Koetshuis helemaal gestript en opnieuw ingericht moest worden. ‘De Projectgroep ging aan de slag met het ondernemingsplan, ze zochten naar subsidieverstrekkers wat enkele tonnen aan subsidie opleverde. Daarnaast zijn vele lokale ondernemers ons gunstig gezind en krijgen we van hen substantiële kortingen op aan te schaffen goederen. Daar zijn we heel blij mee!’, aldus Schintz.

‘Omdat het zo lang duurde klopte er niets meer van de oorspronkelijke begroting’

Jan Daggenvoorde was inmiddels toegetreden tot het bestuur en kreeg de verantwoording voor de bouwkundige begroting en de uitvoering van de verbouwing, de selectie van de hoofdaannemer, de installateur en de onderaannemers.

‘In beginsel ga je uit van aannames tot het uiteindelijke plan. Dit hele proces heeft zo’n twee jaar geduurd’, alsdus Schintz. Volgens Schintz vooral een combinatie van Corona en het ambtelijke proces. ‘Omdat het zo lang duurde klopte er niets meer van de oorspronkelijke begroting. We kregen te maken met prijsstijgingen van 20 tot 30 procent. Daarom hebben we het hele bouwplan moeten bijstellen. De geplande lift naar de bovenverdieping werd geschrapt. Ook een toilet boven is gesneuveld en een extra vouwwand in de grote vergaderzaal boven kon vanwege de kosten niet doorgaan,’ blikt Schintz terug.

‘Alle belanghebbende buren stonden achter onze plannen’

Vergunningen
‘Voordat we met de verbouwing konden beginnen moesten we aan de slag met de diverse vergunningen. De Omgevingsvergunning was de eerste horde. Alle belanghebbende buren stonden achter onze plannen, waar we als stichting heel blij mee waren’, aldus Schintz. Dat heeft zeker geholpen met het verkrijgen van de omgevingsvergunning in juli 2025. ‘Vrij snel daarna zijn we september 2025 begonnen met de verbouwing. Het traject van idee tot vergunning heeft daarmee zo’n vier jaar geduurd’, rekent Schintz voor.

‘De ambtelijke kant, die gaat over de procedures, de vorm, de vierkante meters, was en is nog steeds een lastig traject. Dat viel en valt niet mee’, concludeert Schintz. ‘Zelfs nu nog lopen we tegen futiliteiten aan. Zoals het creëren van een terras. Niet toegestaan. Zelfs twee Franse stoeltje met een tafeltje, het mag allemaal niet. Ook  voor vlaggen, een simpel bord, of een bord op de gevel met de tekst ‘Dorpshuis Schalkhaar’, moet je een vergunning aanvragen. ‘Zelfwerkzaamheid wordt door de gemeente omarmd, tenminste het College van B&W en alle fracties. Maar in de uitvoering (door de ambtenaren) valt dit zwaar tegen’, verzucht Schintz.

Inmiddels is de Exploitatievergunning binnen, maar de Alcoholwetvergunning laat nog op zich wachten’, aldus Schintz. ‘We hebben goede hoop, want de gemeente Deventer heeft beloofd dat we tijdens de officiële opening van het Dorpshuis Schalkhaar op 11 en 12 september 2026 licht alcoholische drank mogen schenken.

Zelfwerkzaamheid
Die hele verbouwing is gedaan door twee vaste aannemers, Obdeijn Broekland voor het bouwkundig traject en Assendorp voor alle installatie-werkzaamheden. Daarnaast waren er nog vele onderaannemers werkzaam. En niet onbelangrijk, vele vrijwilligers hebben ruim 4.000 uur in de verbouwing gestoken, met een geschatte waarde van meer dan € 100.000,-.

Al voordat we alle vergunningen rond hadden, had de stichting een uitroep gedaan voor vrijwilligers. ‘Het was nog een behoorlijke uitdaging om voldoende vakbekwame vrijwilligers te krijgen. We hadden een inschatting gemaakt en dat lukte. Via een uitroep hadden 37 mensen zich aangemeld voor de bouwwerkzaamheden en 15 dames voor de catering. Ik ben zo trots op het eindresultaat.’

 

Die verbouwing is gedaan door twee vaste aannemers, Obdeijn Broekland en Assendorp.

Mooie momenten
‘Gelukkig waren er ook mooie momenten’, vertellen Bouwman en Schintz, ‘zoals het tekenen van het huurcontract, de definitieve subsidies en vergunningen. Maar vooral de groep vrijwilligers waardoor we veel meer zelf hebben kunnen doen dan we hadden ingeschat. We zijn trots op al onze vrijwilligers, de slopers, de kruiers en dragers en de vaklieden en niet te vergeten de 15 dames die voor de koffie en de koekjes zorgden. Speciaal willen we hier noemen: de werkvoorbereider Jan Mulder en later vanwege fysiek ongemak werd dat overgenomen door Wim Klein Koerkamp én Geert van Haaren als de projectmanager, die elke dag weer vol enthousiasme de ploeg aan het werk hield.’

‘Een vrijwilliger stond zelfs puin te scheppen op sandalen’

De bouwvrijwilligers
September 2025 kon dan eindelijk het werk beginnen. De architect had zijn werk gedaan. ‘De verdere werkverdeling van ging eigenlijk als vanzelf. Vrijwilligers met specifieke talenten namen daarin het voortouw. Gaandeweg vormden zich goed samenwerkende duo’s op het gebied van timmeren, elektra en schilderen. Sommige vrijwilligers hadden weinig of geen bouwervaring, maar pakten andere taken op, zoals het slopen, puin en zand kruien, vloeren aanvegen en materialen aan- en afvoeren. Op veiligheid moesten we soms wijzen, bijvoorbeeld op veiligheidsschoenen; één vrijwilliger stond zelfs puin te scheppen op sandalen’, memoreert Geert Van Haaren met een lach. Hij was samen met Harry Huisman verantwoordelijk voor de planning en inzet van de vrijwilligers.

Tijdens de interne sloop werd boven op zolder nog een oud kerkbankje gevonden. Dit kerkbankje is opgeknapt en doet nu dienst als bank bij het biljart. Opvallend waren de vele bidprentjes van Maria van Frieswijk die verspreid in het gebouw werden gevonden.

Afstemming
‘De vrijwilligers stemden hun werk steeds af op de planning en uitvoering van de professionele partijen zoals de aannemer, wandenbouwer, stukadoor, installateur en lichtbedrijf. ‘De samenwerking was uitstekend’, concludeert Van Haaren. ‘Sommige klussen duurden langer dan gepland en de vrijwilligers namen ook werk over dat eerst voor professionals was bedoeld, zoals tegelzetten, internet, geluid en een deel van de lichtinstallatie’, weet Van Haaren.

De echte deskundigen vonden soms dat timmer-, verf- of sauswerk beter kon. Tegelijk toont juist dat de charme van vrijwilligerswerk: de vrijwilligers pakten alles aan, ook buiten hun expertise. Mooi om te zien’, aldus een trotse Van Haaren.

Opvallend waren de vele bidprentjes van Maria van Frieswijk die verspreid in het gebouw werden gevonden.

Tegenvallers
‘Niet alles liep op rolletjes. Er waren ook tegenvallers tijdens de bouw. Zo moesten we drie zware betonvloeren slopen, meer zand kruien dan verwacht en plafondbalken verzwaren. En er moest een extra fundering en tussenmuur worden aangelegd. Verder waren vele muren en vloeren schever dan verwacht. De bodem waarop de warmtepompen zouden komen te staan was vervuild en moest worden gesaneerd. De isolatie en akoestische houtwolcementplaten moesten op maat worden gemaakt. De riolering moest op sommige plekken worden vervangen en worden uitgebreid.’

De grootste tegenvaller zegt Van Haaren, was het wegvallen van de uitvoerder door persoonlijke omstandigheden. Gelukkig werd dit snel overgenomen door een ervaren timmerman uit de groep vrijwilligers. In totaal werkten de vrijwilligers 4.134,5 uur, ruim boven de verwachte 2.000 uur.

Inwoners aan zet
Het is nu aan de ruim 6.000 inwoners van Schalkhaar om gebruik te maken van de huiskamer, vergaderruimte annex biljartkamer en nog eens drie vergaderruimtes. ‘Wij bieden een plek om samen te komen. Er is een collegiale samenwerking met de Lindeboom en alle 20 verenigingen in Schalkhaar hebben zich solidair getoond met het Dorpshuis. Dat zal niet direct veel inkomsten genereren. Maar gelukkig leveren de 110 vrienden en 25 donateurs van het Dorpshuis Schalkhaar jaarlijks een aardig bedrag op waarmee we hopelijk extra dingen kunnen doen.

Bemoedigend is de samenwerking met de kerk, dat geeft veel vertrouwen in de toekomst. Stapje voor stapje werken we naar een succesvol Dorpshuis, net als de ontwikkeling van Schalkhaar Life. Dat begon ook klein’, weet Schintz. Bouwman tot slot: ‘We mogen dromen. Toch?’

Overigens is het Dorpshuis al sinds 15 juni 2026 in gebruik. Een team van een zestig vrijwilligers vullen de bardiensten in drie shifts van maandag tot en met vrijdag van 10 tot 5 uur. De verwachting is dat het Dorpshuis later dit jaar ook in de avond en het weekend opengaat.

De officiële opening vindt plaats in het weekend van 11 en 12 september 2026.

 

De historie van het Dorpshuis

 

Het onlangs geopende Dorpshuis Schalkhaar kent een lange geschiedenis. Daarover had ik een gesprek met onze onbenoemde dorpsarchivaris Herman Sonnenberg. Dat gesprek vond plaats in juli 2024. Heel triest is het dat Herman Sonnenberg onlangs op 5 augustus 2026 op 90-jarige leeftijd is overleden.

Terug naar juli 2024. Voordat ik Sonnenberg ook maar een vraag kan stellen, toont hij mij een boekje en een video waarin hij uitgebreid ingaat op de historie van met name het Koetshuis.

Ergens medio negentiende eeuw werd letterlijk de fundering gelegd voor wat nu ons dorpshuis is. In het boek de Schallinckhaer (2012) van Tonny Mulder zien we de paardenstal annex koetshuis voor het eerst in een illustratie die het gebouw dateert in 1835. Volgens Sonnenberg werd de basis van het huidige dorpshuis echter veel eerder gelegd. Samen met de huidige Lindeboom en het Brinkmanshuis (nu nog steeds het boerderijtje aan de Kerkweg 2) behoren het volgens hem tot de oudste gebouwen van Schalkhaar.

‘Het is nadien verschillende keren verbouwd, maar de contouren zijn hetzelfde gebleven. Het Koetshuis was vanaf de bouw in gebruik als stalling en semi-bewoning.’ Tot begin 1920 was de laatste bewoner landbouwer/orgeltrapper Johannes Antonius Dibbelink, lezen we in het boek ‘Schalkhaar. Zicht op Kerk en dorp’ (1993). Nadien was het alleen nog in gebruik als paardenstal, als koetshuis en als garage.

In 1933 werd de kerk verbouwd tot het huidig formaat. Het zou volgens Sonnenberg best mogelijk kunnen zijn dat het Koetshuis daarna weer in gebruik is geweest als woonhuis, maar welke functie het Koetshuis tot na de Tweede Wereldoorlog had is niet bekend. Daarna was het vooral bekend als parochiezaaltje en is het gebruikt voor allerlei doeleinden, van parochiezaal, tentoonstellingsruimte (2002), noodschooltje (2005), bibliotheek en tot augustus 2025 werd het gebruikt door Schalkhaar Life! en tot het laatst als koffieruimte voor de Tuinploeg van de Nicolaaskerk.

Sinds 15 juni 2026 doet het dienst als Dorpshuis Schalkhaar.

 

Geert van Haaren

Herman Sonnenberg

 

Fotografie: Gerard ten Bulte 

Al 45 jaar speelt de Broederenkerk een rol in het leven van Fien Minis. Sinds ze in Deventer kwam wonen, voelt ze zich verbonden met de kerk. ‘Je komt naar de Broederenkerk en je maakt wat mee.’

Haar eerste indruk van de kerk staat haar nog helder bij: ‘Wauw, dít is een mooie kerk.’ Vooral de bijzondere vloer bleef haar bij. Die bestond destijds nog uit grindtegels. ‘Wie bedenkt het om in zo’n mooie kerk grindtegels te leggen? Heel bijzonder.’ Tijdens de restauratie van 2012-2014 zijn deze tegels verwijderd. Dat kwam dan wel weer ten nadele van de akoestiek, die was volgens Fien beter mét grindtegels.

Al 45 jaar speelt de Broederenkerk een rol in het leven van Fien Minis.

Aangezien Fien de kerk regelmatig bezocht, vroeg pastoor Van Oostrum of ze iets voor de kerk wilde betekenen. Ze begon toen in de werkgroep Kerk en Samenleving. Gaandeweg raakte Fien verzeild in allerlei andere werkgroepen. Ze is er iedere dag, in de Broederenkerk. Er gebeurt iedere dag wel wat; iets geks iets bijzonders, een ontmoeting, ergernisjes. Mijn man zegt ook: ‘Je komt naar de Broederenkerk en je maakt wat mee.’.

De Broederenkerk.

Bidkapel, kerkruimte, stilte
Iedere middag sluit Fien om 17 uur de bidkapel. Als daar nog iemand aan het bidden is, geeft ze die persoon de ruimte. Soms wil iemand ook zijn verhaal doen. Er ligt ook wel eens een zwerver te slapen in de winter. ‘We hebben vloerverwarming, dus dat is lekker warm. Er worden veel kaarsjes gebrand, steeds meer. Een tijd geleden stond er voor de Maria-icoon een pak melk. Dat heeft Fien weggehaald en de volgende dag lag er een halfje witbrood. Misschien een offer of voor iemand die het goed kan gebruiken? Fien dacht wel: zal er morgen een plakje kaas liggen?

De grote kerkruimte is natuurlijk een ontzettend oud gebouw. ‘Ik ga wel eens gewoon stil zitten en laat dan die stilte tot me komen en dan realiseer ik me dat die muren zo vreselijk veel gehoord en gezien hebben. De historie van het gebouw raakt me telkens weer. En dan zijn er natuurlijk de prachtige gebrandschilderde ramen. Fien blijft zich erover verwonderen: ‘Iedere keer is het anders. Als de zon erop schijnt, verandert de lichtinval steeds. De zon draait natuurlijk, en in de loop van het jaar valt het licht telkens weer anders naar binnen.’

Over de prachtige gebrandschilderde ramen blijft Fien zich verwonderen.

Eleonora
Het is een heel speciaal gebouw in meerdere opzichten: qua historie, verhalen, zoals dat van Eleonora. Zij heeft het kapelletje gesticht waaruit uiteindelijk de Broederenkerk voortgekomen is. Er is in 2024 een tentoonstelling over Eleonora geweest. Voor Fien is Eleonora hierdoor gaan leven. ‘Ze was een kind van dertien, werd uitgehuwelijkt, kwam uit Engeland over de Noordzee naar Nederland. Fascinerend en indrukwekkend, maar ook heel tragisch. Maar ook zo sterk. En dat je dan verbonden bent aan een kerk, met die historie vind ik heel speciaal.’

Het tabernakel.

Veerkracht
‘De Broederenkerk heeft wel veerkracht laten zien in de loop der eeuwen. Begonnen als kleine kapel. Uitgebouwd tot dubbelbeuk kerk. Opeens ben je niet katholiek meer maar protestant, opeens niet protestant meer maar wapenopslagplaats, dan ben je een Engelse kerk, dan geen Engelse kerk meer, maar protestant en vandaar weer naar katholiek. Hoe veerkrachtig wil je het hebben?’

Tentoonstellingen
De Broederenkerk organiseert regelmatig tentoonstellingen om publiek naar de kerk te trekken. Deze zomer worden de relieken van de patroonheilige van Deventer, Lebuinus en van de heiligen Radboud, Marcellinus en Mildred tentoongesteld. Allen hadden bij leven een relatie met de Broederenkerk.

Fien zou het verschrikkelijk vinden als de kerk onverhoopt zou sluiten.

Persoonlijke band met de kerk
‘Ik heb er weleens over na zitten denken, zeker na de sluiting van andere kerken in Deventer en omgeving. Hoe zou het nou voor mij zijn als die Broederenkerk dicht zou gaan, onverhoopt? Nou, dat zou voor mij echt een ramp zijn, ik zou het echt verschrikkelijk vinden. Want je bent zo verbonden met die hele gemeenschap hier en met de plek en de hele gemeenschap, de vrijwilligers, mensen die hier werken. Ik moet er niet aan denken, eerlijk gezegd.’

Bijzondere plek in de kerk?
‘Ik ben wel heel erg gecharmeerd van het tabernakel. Het is gewoon heel erg mooi, ook om het mysterie eromheen. Het jugendstilachtige, de engelen, fantastisch. Dat is toch wel een van de mooiste plekken en de bidkapel. En dat komt gewoon door de mensen die daar komen. Door de eeuwen heen zijn wij kleine radertjes binnen het grote geheel. Het gaat altijd maar door. Zoals nu, dat er meer jongeren naar de kerk komen. Ondanks tegenslagen hebben mensen toch iets van “we gaan door, we gaan door”.

Eerste kennismaking
‘De eerste kennismaking met de kerk vond ik eerlijk gezegd een beetje eng. Ik ben niet gelovig opgevoed, mijn man wel. Toen we elkaar leerden kennen zei hij het geloof belangrijk te vinden. Nadat ik had besloten om katholiek te worden ben ik in de leer gegaan bij een vooruitstrevende non. Ik was op het gebied van het geloof een groentje en zij heeft mij aan de hand meegenomen. Dat was heel leuk en fijn. Tijdens de huwelijksmis werd ik eerst gedoopt, heb ik de eerste communie gehad, werd ik gevormd en dus getrouwd. Toen ik voor de eerste keer in de Broederenkerk kwam, vond ik best heel spannend, maar het raakte me ook meteen. Ik vond het meteen een warm bad. Door de ramen, de kleuren, behalve dan die vreselijke grindtegels.’

De tuin met treurbeuk met monumentenstatus
Naast de kerk en achter de pastorie, dus niet zichtbaar vanaf de Engestraat en Broederenstraat, ligt de prachtige tuin. ‘Het is een heel rustige plek, waarbij je geen idee hebt dat je in de binnenstad bent. Met een monument: een fascinerende boom, een treurbeuk, die al een paar honderd jaar oud is.’ Tuinvrouw Anja van de Bomenstichting houdt de conditie van de treurbeuk goed in de gaten. De tuin wordt af en toe gebruikt voor meditaties. En er is jaarlijks een Open Tuindag. En de treurbeuk overziet alles in de tuin.

De Broerenkerk is een plek van en voor verstilling. Middenin de stad. Een uitnodiging om een kaarsje op te steken in de sfeervolle bidkapel, een tijdje te zitten in de indrukwekkende kerkruimte of in de tuin.

Fien in de bij de treurbeuk, in de tuin achter de kerk.

Fotografie: Viorica Cernica

 

 

Benieuwd naar de Broederenkerk? De kerk maakt 12 en 13 september onderdeel uit van Open Monumentendag.

 

Wie door de poort loopt en landgoed de Bannink betreedt, wordt meestal als eerste begroet door de twee Rhodesian Ridgebacks Moya en haar moeder Amai. Waaks, imposant en tegelijk vriendelijk. Zodra hun vertrouwen is gewonnen, zoeken ze een plekje aan je voeten. Daarmee is meteen de sfeer van De Bannink getekend: gastvrij, warm en ongedwongen.

 

Annelies Tegel en Eddy Scheffer wonen al jarenlang in Huize de Bannink, het historische pand op het gelijknamige landgoed. Landgoed de Bannink is sinds 1817, net na de Franse tijd, in handen van het adellijke geslacht Sandberg. Het bestond al vijf eeuwen eerder en tal van Deventer geslachten hebben het in bezit gehad, zoals: Ketel, Penninck, Jordens. Van het geslacht Jordens hangt in de eetkamer nog een schilderij. Het stamt uit 1684 en toont het gezin, kort nadat het op De Bannink kwam wonen.

Annelies trok er ruim dertig jaar geleden in, met wijlen haar man en haar kinderen die destijds drie maanden en drie jaar waren. Annelies en haar toenmalige echtgenoot bewoonden eerder een kasteel in Limburg, niet alleen romantisch maar ook praktisch omdat ze er hun opleidingsinstituut Trainers Academie in konden vestigen. Op een gegeven moment bestond de wens om zich elders in het land te gaan vestigen. Toen ze zich rond Deventer oriënteerden hoorden ze via een makelaar dat Huize de Bannink juist beschikbaar was gekomen als huurhuis.

Van het geslacht Jordens hangt in de eetkamer nog een schilderij. Het stamt uit 1684 en toont het gezin, kort nadat het op De Bannink kwam wonen.

 

‘Ik was nog maar 26 jaar,’ vertelt ze. ‘Het leek een droomplek, maar binnen was het ongeveer onbewoonbaar en de tuin was een jungle.’ In de jaren die volgden hebben Annelies en haar man stap voor stap hun woonomgeving opgeknapt, met veel respect voor de geschiedenis van het gebouw. Toen Annelies als weduwe alleen voor de opvoeding van haar pubers kwam te staan, kon ze wel enige steun gebruiken, soms leek het grote huis wel veel te klein! Zij en Eddy kenden elkaar al uit het trainingsvak en waren goed bevriend. Hij kwam en bleef; uiteindelijk trouwden ze in juni 2012 in hun eigen tuin.

Waar ooit verwilderde stukken grond lagen, bevindt zich nu een groene oase met bloemen, bomen en rustige zitplekken.

Wat hen vooral aanspreekt aan het huis, is het karakter van dit monument; de authentieke houten vloeren, oude haarden en bijzondere details herinneren aan de rijke historie van het landgoed.  ‘Juist die oorspronkelijke elementen geven het huis zijn ziel,’ zegt Eddy. Veel van die details kwamen pas weer tevoorschijn nadat lagen verf en roet zorgvuldig waren verwijderd. Ook de door water omringde tuin kreeg door de jaren heen veel aandacht. Waar ooit verwilderde stukken grond lagen, bevindt zich nu een groene oase met bloemen, bomen en rustige zitplekken. Op een zonnige dag lijkt het haast alsof de tijd er even stilstaat.

 

Wie belangstelling toont voor het energielabel krijgt van Eddy steevast met een knipoog te horen dat het hele huis uitstekend geventileerd is.

 

Een monumentaal huis brengt natuurlijk ook uitdagingen met zich mee. Het onderhoud vraagt tijd en aandacht en er is altijd wel iets te doen. Toch wegen die inspanningen voor Annelies en Eddy ruimschoots op tegen alles wat ze ervoor terugkrijgen. ‘Het voelt echt als thuis,’ zegt Annelies. ‘Dat komt niet alleen door het huis zelf, maar ook door alles wat we hier in de loop der jaren hebben opgebouwd.’

Eén bezwaar kleeft natuurlijk wel aan zo’n pand uit de negentiende eeuw: in de winter is het nauwelijks warm te stoken. Wie belangstelling toont voor het energielabel krijgt van Eddy steevast met een knipoog te horen dat het hele huis uitstekend geventileerd is. Dat is eigenlijk niet zo vreemd, want De Bannink was oorspronkelijk bedoeld als zomerverblijf. Klimaat, ongeacht buiten of binnen, stond destijds duidelijk niet bovenaan het verlanglijstje. Voor Annelies en Eddy vormt het een mooie aanleiding om de koudste wintermaanden regelmatig in Afrika door te brengen, om vervolgens met frisse energie terug te keren naar hun geliefde landhuis.

Eddy Scheffer voor Huize de Bannink.

 

Eddy heeft een bijzondere hobby ontwikkeld die mooi aansluit bij de sfeer van het landhuis. Regelmatig speurt hij naar oude kroonluchters die een tweede leven verdienen. Met veel geduld worden ze schoongemaakt, gerepareerd en opnieuw opgebouwd. ‘Ik vind het mooi om zulke voorwerpen hun uitstraling terug te geven,’ vertelt hij. ‘Ze passen prachtig bij de ambiance van het huis.’

De rust op het landgoed is voor beiden een groot goed. Tegelijk vinden ze het fijn om bijzondere momenten met anderen te delen. Wandelaars die langs het terrein komen, bezoekers die belangstelling hebben voor de geschiedenis van de plek of een bruidspaar dat graag foto’s maakt in de tuin: het zijn ontmoetingen die volgens Annelies en Eddy bijdragen aan de levendigheid van het landgoed.

Eddy geeft oude kroonluchters een tweede leven.

Ook de geschiedenis van De Bannink blijft hen fascineren. In het gebouw en op het terrein zijn nog altijd sporen van het verleden zichtbaar. Zo prijkt naast de voordeur een schildje met het oude huisnummer C134, om aan te duiden dat dit ooit huis 134 van Colmschate was. En de zware koperen keukenkranen tonen dat het water vroeger met de hand moest worden opgepompt. In de Tweede Wereldoorlog is hier behoorlijk gevochten. De granaatscherven in de muren zijn hier nog stille getuigen van. Juist door deze zichtbare elementen blijft het verhaal van deze plek tastbaar voor nieuwe generaties.

Wat de toekomst betreft zijn Annelies en Eddy duidelijk: ze hopen nog lang van De Bannink te mogen genieten. Samen met hun honden, de natuur om hen heen en de bijzondere sfeer van een huis dat door de eeuwen heen zijn karakter heeft behouden. ‘Het is een voorrecht om hier te wonen,’ vat Eddy samen, ‘elke dag opnieuw.’

Fotografie: Viorica Cernica

 

Binnenkijken in de Bannink? Dit is 12 en 13 september mogelijk tijdens Open Monumentendag.